Có những con người sinh ra dường như để gắn đời mình với một niềm đam mê, một nét văn hóa của quê hương. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Quyền (1939 – 2020) của thôn Đàn Viên, xã Cao Viên, Thanh Oai, Hà Nội, chính là một người như thế. Dẫu ông đã về với gió mây, nhưng mỗi khi nhắc đến diều sáo Cao Viên, hình ảnh người nghệ nhân già với nụ cười hiền hậu, say sưa bên những nan tre, những ống sáo lại hiện về, sống động và ấm áp lạ thường.
Miền Ký Ức No Gió
Thuở còn là một cậu bé chân đất đầu trần, ông Quyền đã sớm phải lòng những cánh diều. Trong veo ký ức của người nghệ nhân, những buổi chiều hè theo chân các cụ cao niên trong làng lên đình làm diều là những thước phim đẹp nhất. Lũ trẻ “trẻ trâu” ngày ấy, trong đó có cậu bé Quyền, cứ xúm xít ngồi xem, mắt tròn xoe thích thú rồi hí hoáy bắt chước. Khi những cánh diều của các cụ no gió vi vu trên bầu trời, đám nhỏ cũng háo hức tập thả những “tác phẩm” đầu tay của mình. Tình yêu với cánh diều cứ thế nảy mầm, lớn dần, rồi bén rễ thành đam mê tự lúc nào không hay. Ông và chúng bạn mày mò uốn tre, dán giấy, tạo nên những con diều nhỏ xinh chỉ độ 20-30cm, có khi hứng chí làm hẳn những cánh diều lớn tới 50-60cm, gửi gắm bao ước mơ con trẻ.
Ông Quyền từng kể, diều ngày ấy giản dị lắm, chủ yếu dán bằng giấy bản mỏng manh, khung diều làm từ những thanh tre sẵn có ngoài vườn. Lũ trẻ chỉ việc lựa những cành tre đủ độ dẻo, vót nhẵn rồi đem phơi nắng. Cái khó là phải canh sao cho tre vừa đủ độ giòn, lại vừa đủ độ dẻo để khi uốn cong làm khung, tre không bị gãy gập. Khung diều hoàn thành, lại cặm cụi dán giấy, gắn thêm chiếc đuôi dài bằng giấy bản nối lại, rồi tỉ mỉ gắn những ống sáo nhỏ xinh. Đuôi diều dài hay ngắn còn tùy thuộc vào kích cỡ của cánh diều. Công đoạn cuối cùng là buộc dây, rồi cả hội lại í ới kéo nhau ra đồng.
Những buổi chiều quê thanh bình ấy, hình ảnh ông Quyền cùng chúng bạn quần đùi áo cộc, chân trần chạy trên triền đê, hay giữa những cánh đồng lúa vừa gặt xong, mắt ngước nhìn lên bầu trời dõi theo cánh diều từ từ bay lên theo ngọn gió, tai lắng nghe tiếng sáo “ro ro”, “đu đu” ngân nga, hẳn đã trở thành một phần hồn cốt của ông. Tiếng cười trong vắt, giòn tan hòa vào tiếng gió, tiếng sáo, dệt nên những niềm vui thơ trẻ không thể nào diễn tả hết bằng lời.
Với ông, làm diều đã là một sự tỉ mỉ, nhưng để thả một cánh diều bay cao, bay đẹp lại càng đòi hỏi “nghệ thuật”. Có những con diều trông rõ to, rõ đẹp mà chẳng thể nào bay cao bằng những con diều nhỏ hơn, nhưng được tính toán kỹ càng. Muốn diều căng gió, phải biết “chạy mồi” một quãng thật khéo, rồi khi diều đã bắt được gió, từ từ nới dây, cứ thế cho đến khi cánh diều yên vị giữa lưng chừng trời xanh mới ghì dây lại. Những mùa hè tuổi thơ cứ thế trôi đi, mang theo những cánh diều thả vào mênh mang gió trời, vào bát ngát sắc xanh của đồng ruộng quê hương, và những kỷ niệm ấy cứ vương vấn mãi trong tâm trí người nghệ nhân già, như một món quà vô giá.
Một Đời Nặng Lòng Gìn Giữ Tiếng Sáo Diều Quê Hương
Ông Quyền là đời thứ tư trong gia đình ở Cao Viên trót mang nặng niềm đam mê với diều sáo. Đến cái tuổi “thất thập cổ lai hy”, ông vẫn đau đáu một nỗi niềm, đêm nằm vẫn mơ thấy tiếng sáo diều quê nhà vọng về. Ấy là những năm tháng thú chơi diều sáo dần mai một. Gần chục năm trước ngày ông được Nhà nước vinh danh, vì quá nhớ cánh diều, nhớ tiếng sáo, ông cùng những người bạn già lại rủ nhau ra triền đê sông Đáy, người mang diều cũ còn giữ được, người làm thêm diều mới, để tìm lại chút không khí của ngày xưa.
Ngọn lửa đam mê không chỉ dừng lại ở nỗi nhớ cá nhân. Với khát khao khôi phục lại trò chơi diều sáo độc đáo của quê hương, ông Quyền đã không quản ngại đi từng ngõ, gõ từng nhà, vận động mọi lứa tuổi trong thôn, trong xã cùng tham gia. Ông hiểu rằng, để di sản này sống mãi, cần có sự chung tay của cả cộng đồng.
Với những người am tường về diều sáo như ông Quyền, một cánh diều đẹp không chỉ ở màu sắc, hình dáng mà còn ở tiếng sáo và khả năng “đứng” vững trên không trung. Tiếng sáo diều Cao Viên phải thật trong trẻo, du dương, có độ ngân vang như thể kết nối cả đất trời, lại vừa phải có sự hòa quyện tuyệt vời giữa các ống sáo trong cùng một bộ. Diều sáo Cao Viên mang đậm nét dân dã, truyền thống. Ống sáo thường ngắn hơn so với sáo diều ở một số vùng miền khác, và kích cỡ của sáo vẫn được giữ nguyên theo lối xưa của các cụ. Người ta căn cứ vào âm thanh phát ra mà gọi tên các loại sáo: từ sáo Còi (nhỏ nhất, tiếng thanh nhất), đến sáo Ro Ro, sáo Vu Vu, sáo Đu Đu, và sáo Ầm Ầm (to nhất, tiếng trầm hùng nhất).
Về dáng diều, diều Cao Viên truyền thống có hai dáng chính: dáng Lá Đa (hình tròn) và dáng Quéo (dạng cánh cung, thuôn dài). Diều Lá Đa tuy hứng được nhiều gió hơn nhưng khi lên trời, hình tròn đơn giản lại không được bắt mắt bằng. Bởi vậy, người Cao Viên thường chuộng làm diều dáng Quéo hơn, thanh thoát và duyên dáng hơn trên bầu trời. Xưa kia, giấy dán diều chủ yếu là giấy bản. Ngày nay, để diều nhẹ hơn, bay cao hơn và bền hơn với mưa nắng, người ta còn dùng thêm vải hoặc ni lông. Mùa thả diều ở Cao Viên thường bắt đầu từ đầu tháng Tư cho đến hết mùa Thu. Nhưng để thỏa nỗi nhớ diều, để phục vụ các lễ hội hay những ngày vui xuân, ông Quyền và những người làm diều trong thôn còn cải tiến bộ khung xương sao cho “ăn” ít gió hơn và dán giấy hoặc vải chùng hơn một chút để diều vẫn có thể căng mình đón những ngọn gió yếu của mùa đông.
Nhờ những tâm huyết ấy, trên những cánh đồng làng Đàn Viên, trên triền đê sông Đáy lộng gió, hình ảnh những cánh diều no căng, mang theo tiếng sáo vi vu lại trở nên quen thuộc. Tiếng sáo diều không chỉ làm thư thái tâm hồn người chơi diều, mà còn khiến những người nông dân đang cần mẫn trên đồng ruộng cũng cảm thấy lòng mình phơi phới, xốn xang. Một điều khiến Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyền đặc biệt vui mừng, đó là thú chơi diều sáo đã dần kéo những đứa trẻ rời xa màn hình điện tử. Ông từng chia sẻ, một số cháu nhỏ ở Cao Viên trước kia mê mẩn game online, nay đã tìm thấy niềm vui mới với những cánh diều. Đó là nguồn động viên tinh thần to lớn, là niềm hy vọng cho thế hệ những người nặng lòng với quá khứ như ông.
Tiếng Sáo Diều Bay Xa
Diều sáo là một thú chơi tao nhã, một nét đẹp văn hóa giàu bản sắc. Thế nhưng, guồng quay của cuộc sống mưu sinh, sự lấn át của công nghệ hiện đại đôi khi khiến giới trẻ dần xa rời những trò chơi dân gian. Nỗi trăn trở này luôn hiện hữu trong tâm trí Nghệ nhân Nguyễn Văn Quyền. Ông khao khát truyền được ngọn lửa đam mê diều sáo cho thế hệ trẻ. Bước ngoặt đến khi ông được mời tham gia chương trình bảo tồn trò chơi dân gian tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Lúc ấy, ông mới thực sự thấm thía rằng, đằng sau thú chơi tưởng chừng đơn giản ấy là cả một kho tàng văn hóa, là những giá trị di sản cần được trân trọng và gìn giữ.
Từ đó, ông càng thêm nhiệt huyết. Ông không chỉ vận động bà con trong thôn, mà còn kết nối với những người cùng sở thích ở các địa phương khác trong huyện Thanh Oai để thành lập nên Câu lạc bộ Diều sáo Cao Viên, và sau đó là Câu lạc bộ Diều sáo Thanh Oai vào năm 2013. Tiếng sáo diều Cao Viên từ đó không chỉ còn loanh quanh nơi đồng quê, mà đã theo chân ông Quyền và các thành viên câu lạc bộ bay xa hơn, tham gia biểu diễn, giao lưu ở nhiều tỉnh thành.
Dù tuổi đã cao, sức đã yếu, người nghệ nhân già vẫn không quản ngại đường sá xa xôi, đến các trường học, bảo tàng, trung tâm văn hóa để hướng dẫn cách làm diều, đặc biệt là làm diều sáo, cho các em học sinh. Ông còn mày mò sử dụng mạng xã hội như một cách để giới thiệu vẻ đẹp của diều sáo, để lan tỏa tình yêu với những trò chơi dân gian thú vị của cha ông đến với đông đảo mọi người hơn.
Năm 2019, những cống hiến không mệt mỏi của ông đã được ghi nhận xứng đáng khi Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực diều sáo. Đó là niềm tự hào, là sự động viên to lớn, tiếp thêm sức mạnh để ông tiếp tục hành trình nuôi dưỡng đam mê, gìn giữ và phát huy một nét văn hóa đẹp của quê hương.
VỀ LÀNG
Hotline: 037 38 39 088
Email: admin@velang.vn
Website: https://velang.vn
Social Network: Facebook – Youtube – Instagram
