Nép mình giữa không khí hối hả của làng nghề Đông Khê (Từ Sơn, Bắc Ninh) – một làng cổ của xứ Kinh Bắc xưa, nơi mà tiếng xe, tiếng máy và những mặt hàng mã lấp lánh dường như đã trở thành chủ đạo – vẫn có một góc nhỏ lặng lẽ, nơi hồn đất, hồn người quyện vào nhau, nơi ông Phùng Đình Giáp cùng gia đình ba thế hệ vẫn ngày ngày miệt mài “thổi” sự sống vào những con phỗng đất mộc mạc. Đó là một hình ảnh hiếm hoi, một nét son quý giá giữa dòng chảy thị trường.
Khi nghe ông Giáp say sưa kể về phỗng đất làng Hồ, về những kỷ niệm gắn bó, khi thấy cách ông trân quý nâng niu từng sản phẩm làm ra, người ta như chạm vào được một tình yêu lớn, một nỗi niềm đau đáu với nghề cổ của cha ông. Hơn sáu mươi năm có lẻ, bàn tay ông đã làm bạn với đất thó. Những con phỗng không còn đơn thuần là kế sinh nhai, mà đã thấm sâu vào tâm hồn, trở thành một phần máu thịt, một hơi thở không thể thiếu trong cuộc đời ông.
Ký ức của ông Giáp, cũng là ký ức của biết bao người con đất Việt, vẫn còn vẹn nguyên hình ảnh những con phỗng đất ngộ nghĩnh, một món quà quê bình dị mà đứa trẻ nào cũng ao ước. Mỗi độ trăng tròn tháng Tám, bên cạnh mâm ngũ quả trĩu cành, chiếc đèn ông sao rực rỡ, hay hình ảnh ông tiến sĩ giấy uy nghiêm, những bộ phỗng đất với đủ hình hài, màu sắc lại được trang trọng bày biện. Đó là một thế giới tuổi thơ trong trẻo, một góc trời bình yên mà có lẽ không dễ gì tìm lại giữa cuộc sống hiện đại.
Nhưng phỗng đất không chỉ là đồ chơi. Từ ngàn xưa, cha ông ta đã khéo léo gửi gắm vào đó bao điều hay lẽ phải, bao giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp để răn dạy con cháu. Một bộ phỗng đất làng Hồ thường không thể thiếu năm hình tượng cốt lõi: Chú chim câu hiền hòa mang khát vọng về một cuộc sống yên bình, ấm áp. Cụ rùa khoan thai gợi nhắc truyền thuyết Thần Kim Quy, biểu trưng cho sự trường tồn và trí tuệ giữa biển đời mênh mông. Hình ảnh người già và em bé là dòng chảy tiếp nối của các thế hệ, là sự trao truyền những giá trị văn hóa từ đời trước cho đời sau. Và ở vị trí trang trọng nhất, hình tượng Đức Phật hiền từ như một lời nhắn nhủ sâu sắc, khuyên răn con người ta sống thiện lành, giữ gìn phẩm hạnh, noi theo những điều tốt đẹp.
Theo lệ xưa, phỗng đất thường chỉ xuất hiện vào dịp Tết Trung Thu hay Tết Nguyên Đán, như một món quà tinh thần không thể thiếu. Thế nhưng, khi cuộc sống đổi thay, khi những giá trị vật chất đôi khi lấn át, nghề làm phỗng đất dần ít người theo đuổi bởi lợi ích kinh tế chẳng thể sánh bằng những mặt hàng vàng mã hợp thời. Làng Đông Khê cũng không nằm ngoài vòng xoáy ấy. Nhưng giữa bao đổi thay, ông Giáp, với nỗi canh cánh về một nghề cổ đang dần phai nhạt, vẫn quyết tâm bám trụ. Người bạn đời của ông, bà Nguyễn Thị Điểu, lặng lẽ sẻ chia, đồng hành cùng ông trên hành trình gian nan giữ lửa nghề. “Tôi đến với nghề này như một cái duyên trời định,” ông Giáp từng trải lòng, “Làm không phải chỉ vì miếng cơm manh áo, mà vì mong muốn giữ lại chút hương xưa của dân tộc, gìn giữ những nét đẹp hồn hậu này cho con cháu mai sau.”
Để một nắm đất sét vô tri hóa thành những ông phỗng có hồn, có cốt, dẫu hình dáng trông đơn sơ, lại là cả một hành trình của sự kỳ công và tâm huyết. Ông Giáp kể, đất làm phỗng phải là loại đất thó (đất sét) vàng mịn, đào sâu dưới lòng đất mẹ. Đất mang về phải phơi cho thật khô kiệt, rồi giã thành bột mịn, sàng sảy kỹ càng trước khi được hòa quyện cùng giấy bản ngâm nhuyễn. Giấy bản phải ngâm trong nước cả tuần lễ cho tơi mục, tạo thành một thứ hồ sền sệt, dẻo quánh. Bột đất và giấy được đôi bàn tay người thợ nhào trộn thật đều, thật kỹ, cho đến khi chúng hòa làm một, dẻo mịn mà không còn dính tay mới đạt chuẩn. Tùy theo tiết trời nắng mưa, tùy theo kích cỡ lớn nhỏ, những ông phỗng sau khi được nặn hình sẽ phải hong mình dưới nắng tự nhiên từ ba đến năm ngày, và tuyệt đối phải tránh nước, nếu không công sức coi như đổ sông đổ bể.
Một điều đặc biệt của phỗng đất thó là chúng không thể dùng lửa nung hay sấy ở nhiệt độ cao để làm khô. Ấy vậy mà, những con phỗng vẫn có được độ cứng cáp và bền bỉ đáng ngạc nhiên. Khi đã hoàn toàn khô ráo, chúng sẽ được khoác lên mình một lớp “áo” hồ trắng ngần. Đó là thứ hồ được pha chế từ bột điệp nghiền mịn (vỏ sò điệp) cùng hồ bột nếp theo một tỷ lệ gia truyền, rồi lọc đi lọc lại qua nhiều lớp vải cho thật sánh, thật mịn. Lớp hồ này không chỉ giúp bề mặt phỗng thêm láng bóng mà còn làm nền cho những sắc màu truyền thống sau đó thêm phần rực rỡ. Công đoạn cuối cùng, cũng là lúc những con phỗng thực sự “bừng tỉnh”, chính là vẽ màu. Những gam màu chủ đạo như đỏ son, vàng nghệ, xanh lá mạ, đen huyền… vốn là những sắc màu gần gũi, thân thương trong văn hóa dân gian Việt Nam, khi được điểm tô lên mình phỗng, lại càng ánh lên vẻ đẹp dung dị, ấm áp.
Ngoài những bộ phỗng rực rỡ sắc màu, gia đình ông Giáp còn tạo ra một dòng phỗng đặc biệt, chỉ phủ một lớp hồ trắng rồi dùng cật tre non đánh bóng tỉ mỉ. Tuy giản dị là thế, nhưng vẻ đẹp mộc mạc, tinh tế của chúng lại được lòng biết bao người. Nhớ những ngày giáp Tết Kỷ Hợi, bộ phỗng đất hình đàn lợn mẹ con quây quần, no đủ lại được khách hàng tìm đến đặt nhiều nhất, như một lời chúc cho một năm mới sung túc, đủ đầy và an vui.
Nhìn những con phỗng đất tưởng chừng đơn giản, ít ai biết rằng chúng đòi hỏi ở người thợ một kỹ thuật nặn tay tài hoa và một sự kiên nhẫn đáng khâm phục. Mỗi công đoạn, từ việc cảm nhận độ ẩm của đất, chọn lựa giấy bản, cho đến từng nét vuốt tạo hình, từng nét cọ điểm màu, đều được đôi vợ chồng nghệ nhân già thực hiện với tất cả sự cẩn trọng và lòng yêu nghề. Bằng kinh nghiệm đúc kết qua bao năm tháng, bằng đôi bàn tay khéo léo đã quen với từng thớ đất, ông Giáp nắn nót, vuốt ve, tạo nên những đường nét mềm mại, uyển chuyển, không một chút góc cạnh khô cứng. Phỗng đất không cầu kỳ chi tiết, mà toát lên một vẻ đẹp thanh thoát, dân dã, mang đậm hồn cốt của làng quê Việt Nam xưa, bình dị mà thấm đẫm tình.
Trong dòng chảy ào ạt của thời đại số, khi những món đồ chơi điện tử hiện đại, những nhân vật hoạt hình ngoại nhập đang chiếm lĩnh thị trường, những con phỗng đất lặng lẽ kia có lẽ đã không còn là lựa chọn hàng đầu của nhiều em nhỏ. Thế nhưng, với những ai trân quý giá trị văn hóa dân tộc, với những ai nặng lòng với ký ức tuổi thơ, phỗng đất vẫn giữ một vị trí đặc biệt, không thể thay thế. Bởi lẽ, chúng không chỉ là những món đồ chơi, mà còn là những chứng nhân của thời gian, là nơi lưu giữ hồn cốt của một nền văn hóa, là câu chuyện về những con người thầm lặng giữ lửa cho di sản cha ông. Và ở làng cổ Đông Khê, ngọn lửa ấy vẫn đang được ông Phùng Đình Giáp và gia đình mình trân trọng, gìn giữ, như một lời hứa với quá khứ và một niềm tin gửi gắm cho tương lai.
VỀ LÀNG
Hotline: 037 38 39 088
Email: admin@velang.vn
Website: https://velang.vn
Social Network: Facebook – Youtube – Instagram
Thật tuyệt vời ^^